Τέσσερις δεκαετίες πριν από την έκρηξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, των AI chatbots και των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, ο Steve Jobs περιέγραφε έναν υπολογιστή που θα μπορούσε να «αιχμαλωτίσει» τον τρόπο σκέψης ενός ανθρώπου και να συνεχίσει να απαντά σε ερωτήσεις ακόμη και μετά τον θάνατό του. Σήμερα, τα λόγια του ακούγονται εντυπωσιακά οικεία.
Το 1985 ο προσωπικός υπολογιστής βρισκόταν ακόμη στα πρώτα χρόνια της μεγάλης εξάπλωσής του. Το World Wide Web δεν υπήρχε, τα smartphones απείχαν δεκαετίες και η ιδέα ότι εκατομμύρια άνθρωποι θα συνομιλούσαν καθημερινά με συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης θα ακουγόταν περισσότερο σαν σενάριο επιστημονικής φαντασίας.
Κι όμως, ο Steve Jobs μιλούσε ήδη για κάτι που σήμερα θυμίζει εκπληκτικά τη λογική πίσω από τα σύγχρονα AI chatbots.
Σε ομιλία του στο Πανεπιστήμιο Lund της Σουηδίας το 1985, ο συνιδρυτής της Apple αναφέρθηκε σε ένα όνειρο που είχε για το μέλλον των υπολογιστών: να πάψουν να είναι απλώς μηχανές υπολογισμών και να μετατραπούν σε διαδραστικά εργαλεία γνώσης, ικανά να διατηρούν και, κατά κάποιον τρόπο, να αναπαράγουν την πνευματική παρακαταθήκη ενός ανθρώπου.
Για να εξηγήσει την ιδέα του, χρησιμοποίησε ένα όνομα που δύσκολα θα περίμενε κανείς σε μια συζήτηση για το μέλλον των υπολογιστών: τον Αριστοτέλη.
«Μπορώ να ρωτήσω τον Αριστοτέλη, αλλά δεν θα πάρω απάντηση»
Ο Jobs μίλησε για τη σχέση του Μεγάλου Αλεξάνδρου με τον Αριστοτέλη και για το πόσο συναρπαστική τού φαινόταν η δυνατότητα που είχε κάποιος στην αρχαιότητα να βρίσκεται δίπλα σε έναν από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της Ιστορίας και να συνομιλεί μαζί του.
Χάρη στα βιβλία, εξηγούσε, οι μεταγενέστερες γενιές μπορούν να έρθουν σε άμεση επαφή με όσα έγραψαν προσωπικότητες όπως ο Αριστοτέλης και ο Πλάτωνας. Το βιβλίο, όμως, έχει έναν θεμελιώδη περιορισμό: μεταφέρει τη γνώση μόνο προς μία κατεύθυνση.
Μπορείς να διαβάσεις τον Αριστοτέλη. Δεν μπορείς να κάνεις διάλογο μαζί του.
«Το πρόβλημα είναι ότι δεν μπορείς να κάνεις στον Αριστοτέλη μια ερώτηση», είχε επισημάνει χαρακτηριστικά ο Jobs, περιγράφοντας αμέσως μετά την ελπίδα του για τη δημιουργία ενός νέου, διαδραστικού είδους εργαλείου. citeturn1search6
Η ιδέα του ήταν εντυπωσιακή: όταν εμφανιζόταν ο «επόμενος Αριστοτέλης», ένας υπολογιστής θα μπορούσε να καταγράψει την κοσμοθεωρία, τις γνώσεις, τις ιδέες και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τον κόσμο. Έτσι, κάποια στιγμή στο μέλλον, ένας μαθητής ή φοιτητής δεν θα περιοριζόταν στο να διαβάζει όσα είχε γράψει αυτός ο άνθρωπος. Θα μπορούσε να του απευθύνει μια νέα ερώτηση — και να πάρει μια απάντηση.
Με άλλα λόγια, ο Jobs δεν φανταζόταν απλώς μια ψηφιακή εγκυκλοπαίδεια.
Φανταζόταν μια διαδραστική προσομοίωση της ανθρώπινης γνώσης και κοσμοθεωρίας.
Και το ακόμη πιο εντυπωσιακό; Το είχε πει ήδη από το 1983
Η ιστορία γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα επειδή το 1985 δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Steve Jobs εξέφραζε αυτή την ιδέα.
Δύο χρόνια νωρίτερα, τον Ιούνιο του 1983, μιλώντας στο International Design Conference στο Aspen του Κολοράντο, είχε παρουσιάσει μια ακόμη πιο αναλυτική εκδοχή του ίδιου οράματος.
Ο Jobs αναρωτήθηκε τι θα συνέβαινε εάν οι μελλοντικοί υπολογιστές μπορούσαν να καταγράψουν το «υποκείμενο πνεύμα», τις βασικές αρχές ή τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Φαντάστηκε τον «επόμενο Αριστοτέλη» να χρησιμοποιεί μια τέτοια μηχανή σε όλη του τη ζωή, τροφοδοτώντας την με τις σκέψεις και τις γνώσεις του.
Μετά τον θάνατό του, οι επόμενες γενιές θα μπορούσαν να ρωτούν τη μηχανή: «Τι θα έλεγε ο Αριστοτέλης γι’ αυτό;»
Ο ίδιος παραδεχόταν ότι η απάντηση ίσως να μην ήταν σωστή. Ίσως, όμως, και να ήταν. Και αυτή ακριβώς η πιθανότητα ήταν που τον ενθουσίαζε. citeturn1search1turn0search2
Το εντυπωσιακό είναι ότι όλα αυτά ειπώθηκαν σε μια εποχή κατά την οποία οι περισσότεροι άνθρωποι δεν είχαν ακόμη προσωπικό υπολογιστή στο σπίτι τους.
Από τον «ψηφιακό Αριστοτέλη» στα σημερινά AI chatbots
Περισσότερα από 40 χρόνια αργότερα, η περιγραφή του Jobs μοιάζει εκπληκτικά κοντά σε ορισμένες από τις δυνατότητες της σύγχρονης παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης.
Τα σημερινά μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, γνωστά ως Large Language Models ή LLMs, μπορούν να επεξεργάζονται τεράστιες ποσότητες κειμένου, να εντοπίζουν σύνθετα γλωσσικά μοτίβα και να παράγουν νέες απαντήσεις σε φυσική γλώσσα. Έτσι, ο χρήστης δεν αναζητά απλώς μια πληροφορία σε μια βάση δεδομένων: μπορεί να διατυπώσει ερωτήσεις, να ζητήσει διευκρινίσεις, να συνεχίσει τη συζήτηση και να προσεγγίσει ένα θέμα μέσα από διαφορετικές οπτικές.
Ακριβώς αυτή η μετάβαση από την παθητική πρόσβαση στη γνώση προς τη διαδραστική συνομιλία με τη γνώση βρισκόταν στον πυρήνα όσων περιέγραφε ο Jobs.
Σήμερα είναι τεχνικά δυνατό ένα σύστημα AI να τροφοδοτηθεί με βιβλία, επιστολές, συνεντεύξεις, ομιλίες και άλλα αρχεία ενός προσώπου και στη συνέχεια να παράγει απαντήσεις που μιμούνται στοιχεία του ύφους ή βασίζονται στο καταγεγραμμένο έργο του.
Υπό αυτή την έννοια, η ιδέα του «ψηφιακού Αριστοτέλη» δεν ανήκει πλέον αποκλειστικά στην επιστημονική φαντασία.
Όμως υπάρχει μια τεράστια διαφορά
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα σημερινά AI μοντέλα μπορούν πραγματικά να «αναστήσουν» τη σκέψη ενός ιστορικού προσώπου.
Ένα chatbot που απαντά σαν τον Αριστοτέλη δεν είναι ο Αριστοτέλης, ούτε γνωρίζουμε τι πραγματικά θα σκεφτόταν ο αρχαίος φιλόσοφος για ένα σύγχρονο ζήτημα που δεν αντιμετώπισε ποτέ.
Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα παράγουν απαντήσεις αξιοποιώντας μοτίβα και πληροφορίες από τα δεδομένα και το διαθέσιμο πλαίσιο. Μπορούν επίσης να παράγουν ανακριβείς ή ακόμη και ανύπαρκτες πληροφορίες με ιδιαίτερα πειστικό τρόπο.
Επομένως, αυτό που σήμερα μπορούμε να δημιουργήσουμε είναι μια υπολογιστική προσομοίωση βασισμένη στα διαθέσιμα τεκμήρια και όχι ένα ψηφιακό αντίγραφο της συνείδησης ενός ανθρώπου.
Η διάκριση είναι κρίσιμη — και κάνει ακόμη πιο ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο ίδιος ο Jobs είχε αφήσει χώρο για αβεβαιότητα ήδη από το 1983, παραδεχόμενος ότι μια τέτοια μηχανή ίσως να μην έδινε πάντοτε τη σωστή απάντηση. citeturn1search1
Ο Jobs δεν «εφηύρε» την AI — αλλά είχε αντιληφθεί κάτι βαθύτερο
Θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι ο Steve Jobs «προέβλεψε το ChatGPT» με τη σημερινή τεχνική έννοια. Η έρευνα στην Τεχνητή Νοημοσύνη είχε ξεκινήσει πολλές δεκαετίες νωρίτερα και η ιδέα των μηχανών που μπορούν να συνομιλούν με ανθρώπους είχε ήδη απασχολήσει επιστήμονες και συγγραφείς.
Αυτό που κάνει όμως τις δηλώσεις του Jobs τόσο εντυπωσιακές δεν είναι ότι περιέγραψε τις τεχνικές λεπτομέρειες των σημερινών LLMs.
Είναι ότι είχε αντιληφθεί πολύ νωρίς πώς θα μπορούσε να αλλάξει η σχέση του ανθρώπου με τη γνώση.
Δεν τον ενδιέφερε μόνο ένας ταχύτερος υπολογιστής. Οραματιζόταν μια μηχανή με την οποία ο άνθρωπος θα μπορούσε να αλληλεπιδρά, να συζητά και να χρησιμοποιεί ως προέκταση της δικής του πνευματικής ικανότητας.
Και η συγκεκριμένη αντίληψη εμφανίζεται επανειλημμένα στις ομιλίες του εκείνης της περιόδου. Στην παρουσίασή του στο Aspen το 1983 μιλούσε ήδη για έναν κόσμο στον οποίο οι υπολογιστές θα εξελίσσονταν σε κυρίαρχο μέσο επικοινωνίας, θα συνδέονταν μεταξύ τους και θα ενσωματώνονταν όλο και περισσότερο στην καθημερινή ζωή. citeturn0search0turn0search2
Πολλά από αυτά που τότε ακούγονταν φουτουριστικά είναι σήμερα αυτονόητα.
Από το προσωπικό PC στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης
Το 1985 ήταν μια καθοριστική χρονιά για τον Jobs. Είχε μόλις κλείσει τα 30 και η σύγκρουσή του με τη διοίκηση της Apple θα οδηγούσε τελικά στην αποχώρησή του από την εταιρεία τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς. Στη συνέχεια ίδρυσε τη NeXT, ενώ αργότερα επένδυσε στην Pixar. Χρόνια μετά θα επέστρεφε στην Apple και θα βρισκόταν πίσω από μια νέα εποχή προϊόντων που άλλαξαν ολόκληρες αγορές. citeturn1search1
Η ιστορία, όμως, του «ψηφιακού Αριστοτέλη» αποκαλύπτει μια διαφορετική πλευρά του.
Πίσω από τα Macintosh, τα iPod και αργότερα τα iPhone υπήρχε μια ευρύτερη αντίληψη: ότι ο πραγματικός ρόλος της τεχνολογίας δεν είναι απλώς να κάνει τους υπολογιστές ισχυρότερους, αλλά να δημιουργεί νέα εργαλεία που ενισχύουν τις ανθρώπινες δυνατότητες.
Σαράντα και πλέον χρόνια μετά, βρισκόμαστε ίσως πιο κοντά από ποτέ σε εκείνο που προσπαθούσε να περιγράψει.
Μπορούμε να συνομιλούμε με μηχανές σε φυσική γλώσσα. Μπορούμε να τους ζητάμε να αναλύσουν βιβλία και ιδέες, να συγκρίνουν φιλοσοφικές θεωρίες, να εξηγήσουν δύσκολες έννοιες και να προσαρμόσουν τις απαντήσεις τους στις επόμενες ερωτήσεις μας.
Δεν έχουμε κατασκευάσει ακόμη τον πραγματικό «ψηφιακό Αριστοτέλη» του Steve Jobs.
Κατασκευάσαμε, όμως, κάτι αρκετά κοντινό ώστε τα λόγια ενός 30χρονου από το 1985 να ακούγονται σήμερα λιγότερο σαν επιστημονική φαντασία και περισσότερο σαν περιγραφή του κόσμου στον οποίο μόλις μπήκαμε.
